Hợp tác làm ăn thất bại hiếm khi vì ý tưởng sai. Thường là vì những điều không nói rõ từ đầu: ai góp gì, ai làm gì, chia lời thế nào, quyết định ra sao khi bất đồng, và nếu muốn chia tay thì xử lý thế nào. Viết ra những điều đó khi quan hệ đang tốt, vì khi đã có mâu thuẫn thì không còn ngồi được với nhau để viết.
Nhiều tình bạn đẹp đã mất vì một lần làm ăn chung. Không phải vì ai xấu, mà vì hai người hiểu thoả thuận miệng theo hai cách khác nhau.
Chọn người hợp tác
Người hợp tác tốt không nhất thiết là bạn thân nhất. Đó là người có kỹ năng bổ sung cho bạn, có giá trị làm ăn giống bạn, và bạn đã từng thấy họ cư xử thế nào khi gặp khó khăn.
Kỹ năng bổ sung quan trọng hơn kỹ năng giống nhau. Hai người cùng giỏi bán hàng sẽ tranh nhau bán và không ai lo sổ sách. Một người giỏi sản phẩm, một người giỏi bán hàng thường bổ trợ tốt.
Giá trị làm ăn giống nhau là nền tảng. Nếu một người muốn làm chậm mà chắc, một người muốn lớn nhanh bằng mọi giá, bất đồng là chắc chắn. Nói chuyện kỹ về điều này trước khi bắt đầu.
Hỏi nhau những câu khó: nếu lỗ trong một năm đầu thì sao? Nếu cần thêm vốn, ai bỏ? Nếu một người muốn rút? Nếu có người muốn mua lại doanh nghiệp? Câu trả lời cho thấy hai bên có cùng hướng không.
Nếu có thể, làm một dự án nhỏ cùng nhau trước. Vài tháng làm thật cho bạn biết nhiều hơn vài năm làm bạn.
Định giá đóng góp của mỗi bên
Tiền mặt. Dễ định giá nhất, nhưng không nên là yếu tố duy nhất.
Tài sản. Mặt bằng, máy móc, hàng hoá — thống nhất giá trị khi góp.
Công sức. Người làm toàn thời gian đóng góp khác người chỉ góp vốn.
Kỹ năng chuyên môn. Công thức, kỹ thuật, kinh nghiệm ngành.
Quan hệ khách hàng. Danh sách khách mang theo có giá trị thật.
Thương hiệu, tên tuổi. Khó định giá, cần thống nhất rõ.
Ý tưởng. Thường được đánh giá quá cao; giá trị nằm ở việc thực hiện.
Thời gian cam kết. Bao lâu, bao nhiêu giờ mỗi tuần.
Lương cho người làm. Tách khỏi phần chia lời theo vốn.
Góp dần theo mốc. Phần của mỗi người tăng theo đóng góp thực tế qua thời gian.
Đóng góp sau này. Ai bỏ thêm vốn thì phần thay đổi thế nào.
Ghi rõ bằng văn bản. Mọi định giá được hai bên ký xác nhận.
Phân quyền quyết định
Khi hai người có phần bằng nhau, mọi bất đồng đều có thể bế tắc. Hãy thống nhất trước cách giải quyết: ai có tiếng nói cuối cùng ở mảng nào, việc nào cần cả hai đồng ý.
Phân mảng rõ ràng: người phụ trách sản phẩm quyết định về sản phẩm, người phụ trách bán hàng quyết định về bán hàng. Mỗi người tôn trọng quyết định của người kia trong mảng của họ.
Việc lớn — vay vốn, mở rộng, nhận thêm người góp vốn, bán tài sản lớn — cần cả hai đồng ý. Định nghĩa rõ thế nào là việc lớn bằng con số cụ thể.
Khi bế tắc ở việc lớn, có cơ chế phá thế: nhờ một người trung gian cả hai tin tưởng, hoặc người có phần lớn hơn quyết định, hoặc tạm hoãn một thời gian để cân nhắc lại.
Họp định kỳ để báo cáo và bàn bạc. Không để một người biết mọi thứ còn người kia mù mờ. Thông tin không đều là mầm của nghi ngờ.
Chia lời và rút tiền
Tách rõ hai khoản: lương cho người làm việc và lời chia theo phần sở hữu. Người làm toàn thời gian nhận lương tương xứng; phần lời còn lại chia theo tỷ lệ góp.
Thống nhất bao nhiêu phần lời giữ lại để tái đầu tư, bao nhiêu chia ra. Một người muốn rút lời đều đặn, người kia muốn để lại phát triển là bất đồng rất phổ biến.
Chia lời theo kỳ cố định, dựa trên sổ sách rõ ràng. Không ai tự ý rút tiền ngoài lương mà không có sự đồng ý của người kia.
Minh bạch tài chính tuyệt đối: cả hai đều xem được sổ sách, tài khoản ngân hàng, hoá đơn. Một chút giấu giếm có thể phá hỏng niềm tin xây trong nhiều năm.
Khi lỗ, thống nhất cách xử lý: ai bỏ thêm vốn, tỷ lệ thế nào, hay cùng chịu và tạm dừng chia lời. Nói trước khi lỗ dễ hơn nhiều so với khi đã lỗ.
Điều khoản chia tay
Không ai muốn nghĩ đến chia tay khi mới bắt đầu. Nhưng chính lúc đó là lúc dễ thống nhất nhất, vì chưa ai có cảm xúc tiêu cực.
Nếu một người muốn rút, phần của họ được định giá thế nào? Theo vốn góp ban đầu, theo giá trị sổ sách, hay theo một cách tính khác? Ai có quyền mua lại trước?
Trả cho người rút thế nào: một lần hay trả dần trong bao lâu? Doanh nghiệp nhỏ thường không thể trả một khoản lớn ngay.
Nếu một người không còn làm việc nhưng vẫn giữ phần, xử lý thế nào? Nhiều hợp tác bế tắc vì một người đã nghỉ làm từ lâu mà vẫn đòi chia lời như người đang làm.
Sau khi rút, người đó có được mở doanh nghiệp cạnh tranh không, có được mang theo khách hàng không? Thống nhất trong phạm vi pháp luật cho phép.
Giữ quan hệ khi bất đồng
Nói chuyện sớm. Đừng để bực bội tích tụ nhiều tháng.
Nói về việc, không về người. Bàn quyết định, không công kích tính cách.
Dựa vào số liệu. Sổ sách, kết quả thật thay cho cảm giác.
Nghe hết trước khi trả lời. Hiểu lý do của người kia.
Quay về thoả thuận ban đầu. Văn bản là điểm tựa chung.
Nhờ người trung gian. Một người cả hai tin, không thiên vị.
Tách chuyện làm ăn khỏi chuyện riêng. Không mang bất đồng ra bữa tiệc chung.
Không lôi kéo nhân viên về phe mình. Đội ngũ chia rẽ là doanh nghiệp tê liệt.
Chấp nhận thua ở việc nhỏ. Để dành sức cho việc quan trọng.
Ghi lại quyết định đã thống nhất. Tránh tranh cãi lại cùng chuyện.
Biết khi nào nên chia tay. Kéo dài một hợp tác đã vỡ làm hại cả hai.
Chia tay tử tế. Làm đúng thoả thuận, giữ được sự tôn trọng.
Sai lầm khi hợp tác làm ăn
Chỉ thoả thuận miệng. Mỗi người nhớ một kiểu.
Chia đều cho dễ. Đóng góp khác nhau mà chia đều sẽ có người thấy thiệt.
Không tách lương và lời. Người làm nhiều thấy bất công.
Không có cơ chế phá bế tắc. Mọi quyết định đều kẹt.
Không có điều khoản rút lui. Chia tay thành tranh chấp.
Đánh giá quá cao ý tưởng. Người chỉ có ý tưởng đòi phần lớn.
Giấu thông tin tài chính. Niềm tin sụp đổ.
Rút tiền tự ý. Mầm của nghi ngờ.
Chọn người vì tình cảm. Thiếu kỹ năng bổ sung.
Không bàn về tầm nhìn. Một người muốn nhỏ, một người muốn lớn.
Không xem lại thoả thuận. Hoàn cảnh đổi mà văn bản không đổi.
Ngại nhờ tư vấn pháp lý. Tiết kiệm nhỏ, rủi ro lớn.
Câu hỏi thường gặp
Hợp tác làm ăn cần thoả thuận những gì?
Ai góp gì và định giá thế nào, ai làm việc gì, lương và chia lời ra sao, ai quyết định việc gì, xử lý bế tắc thế nào và điều khoản khi một bên muốn rút.
Có nên chia phần bằng nhau cho dễ?
Chỉ khi đóng góp thật sự tương đương. Nếu khác nhau về vốn, công sức, kỹ năng thì chia đều dễ khiến một bên thấy thiệt.
Làm sao tránh bế tắc khi hai bên có phần bằng nhau?
Phân mảng quyết định rõ cho từng người, định nghĩa việc lớn cần cả hai đồng ý và thống nhất trước cơ chế phá bế tắc như người trung gian.
Khi một người muốn rút vốn thì sao?
Làm theo điều khoản đã thoả thuận về cách định giá phần góp, quyền mua lại và cách trả. Nếu chưa có điều khoản, nên thống nhất càng sớm càng tốt.
Có nên nhờ tư vấn pháp lý khi hợp tác?
Nên, nhất là khi số vốn lớn hoặc thành lập công ty. Chi phí tư vấn nhỏ so với rủi ro tranh chấp về sau.