Làm ăn với người nhà có lợi thế lớn: tin nhau, gắn bó, sẵn sàng hy sinh trong lúc khó. Nhưng nó cũng có thể làm đổ vỡ cả việc lẫn tình thân. Cách giữ được cả hai là đối xử với chuyện làm ăn nghiêm túc như với người ngoài: thoả thuận bằng văn bản, vai trò rõ ràng, tiền bạc minh bạch, và tách bàn ăn khỏi bàn họp.
Nghe có vẻ lạnh lùng, nhưng chính sự rõ ràng mới bảo vệ được tình cảm khi mọi chuyện không như ý.
Lợi thế và cái giá
Người nhà thường là người tin cậy nhất bạn có. Họ không bỏ đi khi tháng đó lương thấp, không lấy cắp, không bán thông tin cho đối thủ. Họ cũng hiểu bạn, biết điểm mạnh điểm yếu của bạn.
Người nhà cũng sẵn lòng hy sinh nhiều hơn: làm thêm giờ không tính, tạm hoãn lương khi khó khăn, góp vốn khi ngân hàng chưa cho vay. Nhiều doanh nghiệp đã sống sót qua giai đoạn đầu nhờ điều này.
Nhưng cái giá là ranh giới mờ. Chuyện tiệm mang về nhà, chuyện nhà mang ra tiệm. Một bất đồng về kinh doanh thành giận dỗi trong bữa cơm. Một chuyện cũ trong gia đình ảnh hưởng tới quyết định làm ăn.
Góp ý với người nhà khó hơn với người ngoài. Cho người nhà nghỉ việc gần như không thể. Và khi có tiền bạc dính vào, những điều không nói rõ từ đầu sẽ thành hiềm khích về sau.
Hiểu cả hai mặt giúp bạn quyết định có nên làm ăn với người nhà không, và nếu làm thì chuẩn bị gì.
Thoả thuận bằng văn bản ngay từ đầu
Người ta thường ngại viết giấy tờ với người nhà vì sợ bị cho là không tin. Nhưng văn bản không phải để chống lại nhau; nó để mọi người nhớ giống nhau. Nhiều năm sau, trí nhớ mỗi người kể một kiểu.
Những điều cần viết: ai góp bao nhiêu, bằng tiền hay tài sản hay công sức; góp vốn hay cho vay; chia lời thế nào; ai quyết định việc gì; lương cho người làm việc trong tiệm.
Viết cả những điều khó nói: nếu một người muốn rút ra thì sao; nếu tiệm lỗ thì ai chịu thế nào; nếu một người mất sức làm việc thì phần của họ xử lý ra sao; nếu có người mới muốn tham gia thì thế nào.
Không cần văn bản dài và phức tạp. Một vài trang rõ ràng, mọi người cùng đọc, cùng ký. Với khoản lớn hoặc khi thành lập công ty, nên nhờ người có chuyên môn pháp lý giúp soạn.
Xem lại thoả thuận khi có thay đổi lớn: tiệm mở rộng, có người góp thêm, có người rút bớt. Văn bản cũ không còn phù hợp thì sửa, đừng để nó chỉ nằm trong ngăn kéo.
Phân vai cho rõ
Mỗi người một mảng chính. Một người lo bán hàng, một người lo sổ sách, một người lo sản xuất.
Ai quyết định cuối cùng ở từng mảng. Tránh cảnh ai cũng có quyền mà không ai chịu trách nhiệm.
Việc lớn bàn chung. Định nghĩa rõ thế nào là việc lớn: chi bao nhiêu, ký hợp đồng gì.
Lương theo công việc. Người làm nhiều hơn được trả nhiều hơn, tách khỏi phần lời theo vốn góp.
Giờ làm việc rõ ràng. Người nhà cũng cần biết khi nào là giờ làm.
Người nhà cũng theo quy trình. Không có ngoại lệ vì là con cháu.
Nhân viên ngoài biết ai là người quản lý mình. Tránh cảnh mỗi người nhà ra một lệnh.
Góp ý theo vai trò. Góp ý về việc trong mảng của người đó, không về con người.
Có người đứng đầu điều hành. Kể cả trong gia đình, cần một người chịu trách nhiệm chung.
Xem lại phân vai định kỳ. Khi người trẻ trưởng thành, khi người lớn tuổi muốn nghỉ.
Đào tạo người nhà như đào tạo nhân viên. Không giả định họ biết vì lớn lên trong tiệm.
Cho phép người nhà không tham gia. Không phải ai cũng muốn hay hợp làm ăn.
Tách bàn ăn khỏi bàn họp
Một trong những thói quen hữu ích nhất là có giờ họp riêng cho chuyện tiệm. Mỗi tuần một buổi ngắn, bàn công việc, quyết định những việc cần quyết. Ngoài giờ đó, hạn chế bàn chuyện làm ăn trong bữa cơm.
Trong buổi họp, nói chuyện như đồng nghiệp. Dựa vào số liệu, sổ sách, không dựa vào chuyện ai lớn ai nhỏ trong nhà. Ý kiến của người trẻ cũng được lắng nghe nghiêm túc.
Khi bất đồng, tập trung vào vấn đề, không nhắc lại chuyện cũ trong gia đình. Câu “hồi đó em cũng vậy” không giúp giải quyết chuyện tiệm hôm nay.
Nếu một bất đồng kéo dài, cân nhắc nhờ một người ngoài đáng tin làm trung gian: một người bạn làm ăn, một cố vấn. Người ngoài nhìn vấn đề không bị cảm xúc gia đình chi phối.
Giữ những dịp gia đình là dịp gia đình. Tết, giỗ, sinh nhật — không biến thành buổi họp kinh doanh.
Tiền bạc minh bạch
Tiền là nguồn mâu thuẫn số một trong làm ăn gia đình. Cách phòng ngừa tốt nhất là minh bạch tuyệt đối: sổ sách mọi người đều xem được, tài khoản riêng cho tiệm, không ai tự ý rút tiền.
Khi người nhà cần tiền cho việc riêng, ghi là khoản vay hoặc tạm ứng từ phần lời của họ, không lấy thẳng từ két. Dù số nhỏ, cũng ghi lại.
Chia lời theo đúng thoả thuận và đúng thời điểm. Không giữ lại lời của người này để bù cho việc khác mà không bàn trước.
Báo cáo tình hình tài chính định kỳ cho mọi người có phần, kể cả người không trực tiếp làm. Người góp vốn mà không biết tiệm thế nào sẽ dễ nghi ngờ.
Cẩn thận với những khoản cho người nhà ưu đãi: mua hàng giá vốn, ứng tiền không lãi, dùng xe của tiệm. Mỗi ưu đãi nhỏ có thể làm người khác trong nhà thấy không công bằng.
Khi một người muốn rút ra
Sớm muộn sẽ có người muốn rút: lập gia đình ở xa, muốn làm việc khác, cần tiền cho việc riêng, hoặc đơn giản là không hợp. Nếu thoả thuận từ đầu đã có điều khoản này, mọi chuyện nhẹ nhàng hơn nhiều.
Cách định giá phần của người rút là điều dễ tranh cãi nhất. Có thể theo vốn góp ban đầu, theo giá trị tài sản hiện tại, hay theo một cách tính đã thống nhất từ trước. Thống nhất từ đầu tránh được tranh cãi khi cảm xúc đang cao.
Cách trả cũng cần rõ: trả một lần hay trả dần, trong bao lâu. Một doanh nghiệp nhỏ thường không thể rút ra một khoản lớn ngay mà không ảnh hưởng hoạt động.
Tôn trọng quyết định của người muốn rút. Giữ một người không muốn làm chỉ làm hại cả tiệm lẫn quan hệ.
Chia tay trong tình cảm tốt. Người rút ra vẫn là anh chị em, con cháu. Cánh cửa để họ quay lại hay hỗ trợ khi cần vẫn nên để mở.
Dấu hiệu cần dừng lại nói chuyện nghiêm túc
Bữa cơm thành nơi cãi nhau chuyện tiệm. Ranh giới đã mất.
Có người làm nhiều mà thấy thiệt. Cần xem lại lương và phân vai.
Ai cũng ra lệnh cho nhân viên. Cần một người điều hành rõ ràng.
Có người rút tiền không ghi. Cần siết lại quy tắc tiền bạc.
Có người ngừng tham gia họp. Có thể đang bất mãn mà không nói.
Chuyện cũ bị nhắc lại khi bàn việc. Cảm xúc gia đình đang lấn chuyện làm ăn.
Người trẻ không được nghe ý kiến. Họ sẽ rời đi hoặc mất động lực.
Tiệm lỗ mà không ai muốn bàn. Né tránh làm vấn đề lớn hơn.
Người ngoài trong gia đình bắt đầu xen vào. Vợ chồng của các thành viên có ý kiến về phần chia.
Có người muốn rút mà ngại nói. Cần mở lời trước khi thành oán trách.
Nhân viên ngoài bị kẹt giữa người nhà. Họ sẽ nghỉ việc.
Mọi quyết định đều trễ vì phải chờ đồng thuận. Cần phân quyền quyết định rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm ăn với người nhà không?
Có thể, nếu mọi người sẵn sàng rõ ràng như với người ngoài: thoả thuận bằng văn bản, phân vai rõ, tiền bạc minh bạch và tách chuyện gia đình khỏi chuyện làm ăn.
Góp vốn với người thân cần thoả thuận những gì?
Ai góp bao nhiêu và góp dưới dạng gì, chia lời thế nào, ai quyết định việc gì, lương cho người làm, và xử lý thế nào khi có người muốn rút hoặc tiệm lỗ.
Làm sao tránh cãi nhau chuyện làm ăn trong gia đình?
Có giờ họp riêng cho chuyện tiệm, dựa vào số liệu khi bàn, không nhắc chuyện cũ gia đình và nhờ người ngoài làm trung gian khi bất đồng kéo dài.
Người nhà làm trong tiệm có cần trả lương không?
Nên trả theo công việc, tách khỏi phần lời theo vốn góp, để công sức được ghi nhận và tránh cảm giác thiệt thòi.
Khi một người muốn rút vốn thì xử lý thế nào?
Làm theo điều khoản đã thoả thuận về cách định giá và cách trả, tôn trọng quyết định của họ và giữ quan hệ tốt đẹp.