Gọi vốn là bán một phần doanh nghiệp của bạn để lấy tiền, và đôi khi lấy thêm kinh nghiệm, quan hệ của nhà đầu tư. Trước khi gọi, hãy chắc rằng bạn thật sự cần, biết rõ sẽ dùng tiền làm gì, và hiểu cái giá phải trả: chia quyền quyết định, chia lời, và trách nhiệm với người đã đặt niềm tin vào bạn.
Phần lớn doanh nghiệp nhỏ không cần và không hợp với vốn đầu tư. Điều đó không có gì sai. Nhiều doanh nghiệp tốt lớn lên bằng chính lời của mình.
Có thật sự cần vốn đầu tư không
Vốn đầu tư hợp với doanh nghiệp có thể lớn nhanh nhờ thêm tiền, và lớn đến mức nhà đầu tư có thể thu lại nhiều lần số đã bỏ. Một quán ăn, một cửa hàng ổn định có lời đều thường không phải là thứ nhà đầu tư tìm kiếm.
Hỏi mình: có cách nào khác không? Lời giữ lại, vay ngân hàng, đặt cọc của khách, tín dụng nhà cung cấp, bắt đầu nhỏ hơn. Những cách này không bắt bạn chia phần sở hữu.
Vốn đầu tư không phải tiền miễn phí. Đổi lại, bạn chia một phần doanh nghiệp vĩnh viễn, chia quyền quyết định, và có người kỳ vọng kết quả từ bạn. Nếu doanh nghiệp thành công, phần bạn đã bán có thể đáng giá rất nhiều.
Nhà đầu tư thường kỳ vọng tăng trưởng nhanh. Nếu bạn muốn làm chậm mà chắc, có thể hai bên sẽ có kỳ vọng khác nhau và áp lực rất lớn.
Gọi vốn cũng tốn rất nhiều thời gian: chuẩn bị, gặp gỡ, đàm phán, giấy tờ. Trong thời gian đó, việc kinh doanh có thể bị bỏ bê. Hãy chắc rằng lợi ích xứng đáng.
Các loại nhà đầu tư
Người thân, bạn bè. Dễ tiếp cận, tin bạn, nhưng rủi ro tình cảm nếu thất bại.
Nhà đầu tư cá nhân có kinh nghiệm. Thường bỏ vốn giai đoạn sớm, có thể kèm cố vấn.
Đối tác chiến lược trong ngành. Có thể kèm khách hàng, kênh phân phối, nhưng có lợi ích riêng.
Quỹ đầu tư. Thường cần mô hình tăng trưởng rất nhanh và quy mô lớn.
Nhân viên chủ chốt. Góp vốn tạo gắn bó, cần quy định rõ.
Khách hàng lớn. Đôi khi muốn đầu tư vào nhà cung cấp quan trọng.
Chương trình hỗ trợ khởi nghiệp. Tìm hiểu kỹ điều kiện của các chương trình chính thức.
Nhà đầu tư chỉ góp tiền. Ít can thiệp, nhưng cũng ít hỗ trợ.
Nhà đầu tư góp tiền và công sức. Hỗ trợ nhiều, nhưng muốn tiếng nói lớn hơn.
Chọn người hợp giá trị. Tiền giống nhau, con người thì khác.
Hỏi về những doanh nghiệp họ đã đầu tư. Nói chuyện với những người chủ đó nếu được.
Cẩn trọng với lời hứa quá tốt. Nhà đầu tư nghiêm túc không hứa hẹn viển vông.
Chuẩn bị trước khi gặp nhà đầu tư
Hiểu doanh nghiệp của mình bằng con số: doanh thu, lời gộp, chi phí, dòng tiền, số khách, tỷ lệ khách quay lại, chi phí để có một khách. Nhà đầu tư nghiêm túc sẽ hỏi những điều này.
Kể được câu chuyện rõ ràng: vấn đề của khách là gì, bạn giải quyết thế nào, vì sao bạn làm tốt hơn người khác, thị trường đủ lớn không, bạn đã làm được gì đến giờ.
Biết rõ cần bao nhiêu tiền, dùng vào việc gì, và với số tiền đó doanh nghiệp sẽ đạt được những mốc gì trong một hai năm tới. Đừng gọi một con số mơ hồ.
Chuẩn bị giấy tờ: đăng ký doanh nghiệp, sổ sách, hợp đồng quan trọng, thông tin những người đang góp vốn. Doanh nghiệp càng minh bạch càng dễ được tin.
Thật thà về rủi ro và điểm yếu. Nhà đầu tư có kinh nghiệm sẽ tự tìm ra; nếu bạn giấu, họ mất niềm tin. Nếu bạn nói trước kèm cách xử lý, họ thấy bạn tỉnh táo.
Định giá và chia phần
Định giá doanh nghiệp nhỏ giai đoạn sớm gần như là thoả thuận giữa hai bên hơn là công thức chính xác. Nó dựa trên kết quả hiện tại, tiềm năng, và mức độ hai bên cần nhau.
Đừng chỉ nhìn vào định giá cao. Một định giá cao kèm điều khoản bất lợi có thể tệ hơn định giá vừa phải với điều khoản công bằng.
Nghĩ về những lần gọi vốn sau. Mỗi lần gọi, phần của bạn bị chia nhỏ thêm. Bán quá nhiều ở lần đầu có thể khiến bạn mất quyền kiểm soát ở lần sau.
Giữ đủ phần để bạn vẫn có động lực và tiếng nói. Nhà đầu tư tốt cũng muốn người chủ giữ phần đủ lớn, vì họ đặt cược vào chính bạn.
Nếu có người cùng sáng lập, thống nhất với nhau về phần của mỗi người trước khi nói chuyện với nhà đầu tư. Bất đồng nội bộ lộ ra trước nhà đầu tư là dấu hiệu xấu.
Đọc kỹ các điều khoản
Ngoài số tiền và phần trăm, thoả thuận đầu tư có nhiều điều khoản ảnh hưởng lớn: quyền biểu quyết, quyền phủ quyết với một số quyết định, quyền được ưu tiên nhận tiền khi bán doanh nghiệp, quyền mua thêm ở các lần sau.
Có điều khoản về người sáng lập: phải làm việc bao lâu, nếu nghỉ thì phần của mình xử lý thế nào. Đọc kỹ và hiểu rõ trước khi ký.
Có điều khoản về báo cáo: bao lâu báo cáo một lần, báo cáo gì. Đây là trách nhiệm bạn phải làm được đều đặn.
Luôn nhờ người có chuyên môn pháp lý xem lại thoả thuận. Chi phí này nhỏ so với hậu quả của một điều khoản bạn không hiểu.
Đừng ký vì áp lực thời gian. Nhà đầu tư nghiêm túc cho bạn thời gian để đọc và hỏi. Người thúc ký gấp là dấu hiệu cần cẩn trọng.
Sau khi nhận vốn
Nhận vốn là bắt đầu một mối quan hệ dài hạn, không phải kết thúc. Bạn có trách nhiệm dùng tiền đúng mục đích đã nói và báo cáo trung thực.
Báo cáo đều đặn, cả tin tốt lẫn tin xấu. Nhà đầu tư không thích bất ngờ. Tin xấu được báo sớm kèm kế hoạch xử lý được đón nhận tốt hơn tin xấu bị giấu đến lúc không giấu được.
Tận dụng kinh nghiệm và quan hệ của nhà đầu tư nếu họ sẵn lòng. Hỏi ý kiến khi có quyết định lớn, nhờ giới thiệu khi cần.
Nhưng bạn vẫn là người điều hành. Lắng nghe ý kiến không có nghĩa là làm theo mọi ý kiến. Giữ quyết định trong phạm vi đã thoả thuận.
Tách tiền đầu tư khỏi chi tiêu cá nhân tuyệt đối. Dùng tiền của nhà đầu tư cho mục đích cá nhân là vi phạm niềm tin và có thể vi phạm pháp luật.
Dấu hiệu nên cẩn trọng
Nhà đầu tư hứa lợi nhuận chắc chắn. Đầu tư thật luôn có rủi ro.
Đòi bạn trả phí để được xét hồ sơ. Dấu hiệu đáng ngờ.
Thúc ký gấp. Không cho thời gian đọc kỹ.
Điều khoản mập mờ. Không giải thích rõ khi được hỏi.
Đòi phần quá lớn ở giai đoạn sớm. Bạn mất động lực và quyền kiểm soát.
Không có lịch sử đầu tư rõ. Không ai xác nhận được.
Đòi kiểm soát hoạt động hằng ngày. Trừ khi đó là thoả thuận bạn chấp nhận.
Giá trị khác hẳn bạn. Mâu thuẫn là chắc chắn.
Yêu cầu làm điều trái quy định. Từ chối thẳng.
Mô hình dựa vào kéo thêm người góp. Dấu hiệu của mô hình đa cấp, tránh xa.
Bạn cảm thấy bị ép. Cảm giác đó thường có lý do.
Không chịu để bạn hỏi ý kiến pháp lý. Dấu hiệu rất xấu.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp nhỏ có nên gọi vốn nhà đầu tư?
Chỉ khi thật sự cần, có kế hoạch dùng tiền rõ ràng để lớn nhanh và đã cân nhắc các nguồn khác. Nhiều doanh nghiệp nhỏ tốt lớn lên bằng chính lời của mình.
Cần chuẩn bị gì trước khi gọi vốn?
Hiểu doanh nghiệp bằng con số, câu chuyện rõ ràng, số tiền cần và mục đích sử dụng, các mốc sẽ đạt được, giấy tờ minh bạch và sẵn sàng nói về rủi ro.
Nên bán bao nhiêu phần trăm cho nhà đầu tư?
Không có con số chung. Hãy giữ đủ phần để còn động lực và tiếng nói, nghĩ tới các lần gọi vốn sau và không chỉ nhìn vào định giá cao.
Điều khoản nào cần đọc kỹ?
Quyền biểu quyết và phủ quyết, quyền ưu tiên khi bán doanh nghiệp, điều khoản về người sáng lập, nghĩa vụ báo cáo. Nên nhờ người có chuyên môn pháp lý xem lại.
Dấu hiệu nhà đầu tư không đáng tin?
Hứa lợi nhuận chắc chắn, đòi phí xét hồ sơ, thúc ký gấp, điều khoản mập mờ, mô hình dựa vào kéo thêm người góp, hoặc không muốn bạn hỏi ý kiến pháp lý.