Vay để mở rộng một thứ đã chạy có lời là dùng đòn bẩy. Vay để cứu một thứ đang lỗ mà chưa biết vì sao lỗ thường là đào hố sâu hơn. Trước khi vay, hãy trả lời ba câu: khoản vay sẽ tạo ra tiền như thế nào, tiền trả nợ đến từ đâu, và nếu kế hoạch không như ý thì bạn có chịu nổi không.
Vay không xấu. Nhiều doanh nghiệp lớn lên nhờ vay đúng lúc, đúng việc. Nhưng nợ có một đặc điểm: nó không quan tâm doanh nghiệp đang tốt hay xấu, đến hạn là phải trả.
Vay cho việc tạo ra tiền
Khoản vay tốt là khoản vay dùng cho thứ trực tiếp tạo ra thêm tiền: một máy móc làm tăng công suất khi bạn đã có đơn hàng vượt khả năng; vốn nhập hàng cho một đơn lớn đã ký; mở thêm điểm bán khi điểm thứ nhất đã có lời ổn định.
Điểm chung là bạn đã biết chắc phần lớn: có khách, có đơn, có mô hình chạy được. Khoản vay chỉ giúp làm nhanh hơn, nhiều hơn một việc đã được kiểm chứng.
Khoản vay đáng ngại là dùng cho thứ không tạo ra tiền hoặc chưa biết có tạo ra tiền không: sửa sang cửa hàng thật đẹp khi chưa có khách, mua xe sang để giữ hình ảnh, thử một mô hình hoàn toàn mới chưa ai kiểm chứng.
Đặc biệt nguy hiểm là vay để trả lương, trả nợ cũ khi doanh nghiệp đang lỗ mà chưa có kế hoạch sửa. Tiền vay chỉ kéo dài thời gian, còn nguyên nhân lỗ vẫn nằm đó, và giờ bạn còn thêm lãi phải trả.
Một câu hỏi đơn giản để tự kiểm tra: nếu khoản vay này được duyệt, sáu tháng sau doanh nghiệp sẽ kiếm thêm được bao nhiêu mỗi tháng, và số đó có đủ trả gốc lãi không? Nếu câu trả lời mơ hồ, chưa nên vay.
Tính khả năng trả nợ một cách thận trọng
Khả năng trả nợ không tính từ doanh thu mà từ dòng tiền tự do: số tiền còn lại sau khi đã trả mọi chi phí vận hành, lương chủ và để dành dự phòng. Đó là phần có thể dùng để trả nợ.
Khoản trả nợ hằng tháng, gồm cả gốc và lãi, nên chỉ chiếm một phần của dòng tiền tự do, không phải toàn bộ. Phần còn lại là đệm cho những tháng xấu.
Hãy tính với kịch bản bi quan: doanh thu thấp hơn dự kiến một phần đáng kể, chi phí tăng, khách trả chậm. Nếu trong kịch bản đó bạn vẫn trả được, khoản vay ở mức an toàn.
Đọc kỹ điều khoản: lãi suất cố định hay thả nổi, phí trả trước hạn, tài sản bảo đảm, điều kiện thu hồi sớm. Lãi suất thả nổi có thể tăng khi bạn không ngờ tới.
Đừng vay tối đa số tiền được duyệt. Vay đúng số cần, cộng một chút dự phòng hợp lý. Tiền vay dư thường bị tiêu vào việc không cần thiết.
Nguồn vốn nên cân nhắc theo thứ tự
Lời giữ lại của chính doanh nghiệp. Không lãi, không áp lực trả, chỉ chậm hơn.
Rút ngắn chu kỳ tiền mặt. Thu nợ nhanh hơn, giảm tồn kho, giãn hạn trả nhà cung cấp.
Đặt cọc từ khách. Với đơn lớn, khách ứng trước một phần.
Tín dụng thương mại từ nhà cung cấp. Mua hàng trả sau trong hạn hợp lý.
Vay ngân hàng chính thức. Lãi suất rõ ràng, hợp đồng minh bạch.
Chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ. Tìm hiểu các chương trình chính thức đang có tại địa phương.
Thuê tài chính thiết bị. Dùng máy trước, trả dần, máy làm tài sản bảo đảm.
Người thân góp vốn có thoả thuận. Viết rõ là vay hay góp, điều kiện trả.
Đối tác góp vốn. Chia lời nhưng không áp lực trả cố định — đổi lại chia quyền.
Tránh vay nóng, vay lãi cao không rõ nguồn. Lãi chồng lãi có thể nuốt cả doanh nghiệp.
Tránh vay qua ứng dụng không rõ ràng. Điều khoản mập mờ, cách đòi nợ có thể rất tệ.
Tránh dùng thẻ tín dụng cá nhân làm vốn lâu dài. Lãi cao, dễ trượt dài.
Vì sao vay nóng là cái bẫy
Khi cần tiền gấp, vay nóng có vẻ là lối thoát nhanh: không cần giấy tờ, có tiền ngay. Nhưng lãi suất của những khoản này thường cao đến mức chỉ vài tháng tiền lãi đã vượt cả lời mà doanh nghiệp làm ra.
Vấn đề không chỉ là lãi. Khoản vay nóng thường có hạn trả ngắn, buộc bạn phải vay khoản khác để trả khoản trước. Vòng xoáy đó rất khó thoát.
Cách đòi nợ của một số nguồn vay không chính thức còn ảnh hưởng tới gia đình, nhân viên, khách hàng. Uy tín và sự bình yên mất đi khó lấy lại hơn tiền.
Nếu bạn đang ở thế phải tính tới vay nóng, đó là dấu hiệu doanh nghiệp cần một quyết định khác: thu nhỏ quy mô, bán bớt tài sản, thương lượng với chủ nợ hiện tại, hoặc thậm chí dừng lại để tổ chức lại.
Một quyết định khó khăn hôm nay vẫn tốt hơn một món nợ không lối thoát. Nhiều người làm chủ đã đứng dậy sau khi đóng cửa một doanh nghiệp, nhưng rất khó đứng dậy dưới một núi nợ lãi cao.
Chuẩn bị trước khi đi vay
Ngân hàng và các tổ chức cho vay chính thức muốn thấy doanh nghiệp có sổ sách rõ ràng, dòng tiền đều, kế hoạch sử dụng vốn cụ thể. Chuẩn bị tốt giúp tăng khả năng được duyệt và có điều kiện tốt hơn.
Tách tiền cá nhân và doanh nghiệp, có tài khoản riêng với lịch sử giao dịch đều đặn. Đây là bằng chứng mạnh nhất về hoạt động kinh doanh thật.
Viết kế hoạch sử dụng vốn: vay bao nhiêu, dùng vào việc gì, tạo ra thêm bao nhiêu, trả nợ từ đâu, trong bao lâu. Không cần dài, cần rõ và có số liệu hợp lý.
Chuẩn bị giấy tờ pháp lý, báo cáo tài chính, hợp đồng với khách nếu có. Hồ sơ đầy đủ rút ngắn thời gian xét duyệt.
Và hỏi nhiều nơi. Điều kiện vay giữa các nơi có thể khác nhau đáng kể. So sánh tổng chi phí, không chỉ lãi suất quảng cáo.
Sống chung với nợ một cách tỉnh táo
Khi đã vay, hãy đặt khoản trả nợ lên đầu danh sách chi hằng tháng, ngang với lương. Trả đúng hạn giữ uy tín tín dụng, thứ sẽ cần cho những lần vay sau.
Theo dõi xem khoản vay có tạo ra đúng số tiền như kế hoạch không. Nếu không, tìm hiểu vì sao và điều chỉnh sớm, đừng đợi đến khi không trả nổi.
Nếu thấy trước khó khăn, chủ động nói chuyện với bên cho vay trước hạn. Nhiều nơi có phương án cơ cấu lại khi được báo sớm và có kế hoạch rõ ràng.
Khi doanh nghiệp có dư, cân nhắc trả bớt nợ trước hạn nếu phí trả trước không cao. Giảm nợ là giảm rủi ro.
Và đừng vay thêm khoản mới khi khoản cũ chưa chứng minh được hiệu quả. Chồng nợ lên nợ khi chưa biết kết quả là đặt cược quá nhiều vào một kịch bản tốt.
Câu hỏi tự kiểm trước khi ký
Khoản vay dùng vào việc gì cụ thể? Nếu không nói được trong một câu, chưa nên vay.
Việc đó tạo ra thêm bao nhiêu tiền mỗi tháng? Ước tính thận trọng, có căn cứ.
Khoản trả hằng tháng là bao nhiêu? Gồm cả gốc, lãi và phí.
Dòng tiền tự do có đủ không? Sau khi trả mọi chi phí và lương chủ.
Nếu doanh thu giảm thì sao? Vẫn trả được trong kịch bản xấu không.
Lãi suất cố định hay thả nổi? Thả nổi thì tính trường hợp tăng.
Tài sản bảo đảm là gì? Mất tài sản đó thì gia đình có bị ảnh hưởng không.
Có phí trả trước hạn không? Để biết có thể giảm nợ sớm không.
Đã hỏi ít nhất vài nơi chưa? So sánh tổng chi phí.
Gia đình có biết và đồng ý không? Nhất là khi dùng tài sản gia đình bảo đảm.
Có cách nào khác không cần vay? Thu nợ, giảm tồn kho, đặt cọc khách.
Nếu kế hoạch thất bại, phương án thoát là gì? Nghĩ trước khi ký, không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên vay vốn kinh doanh?
Khi khoản vay dùng cho việc trực tiếp tạo ra thêm tiền trên một mô hình đã chạy có lời, và dòng tiền tự do đủ trả gốc lãi ngay cả trong kịch bản xấu.
Có nên vay để bù lỗ không?
Thường không nên nếu chưa biết vì sao lỗ và chưa có kế hoạch sửa. Tiền vay chỉ kéo dài thời gian và cộng thêm gánh nặng lãi.
Vì sao không nên vay nóng?
Lãi suất rất cao, hạn trả ngắn dễ dẫn tới vay chồng vay, và cách đòi nợ có thể ảnh hưởng gia đình, uy tín. Nên tìm nguồn vay chính thức hoặc thu nhỏ quy mô.
Cần chuẩn bị gì trước khi vay ngân hàng?
Sổ sách rõ ràng, tài khoản doanh nghiệp riêng, kế hoạch sử dụng vốn, giấy tờ pháp lý, báo cáo tài chính và hợp đồng với khách nếu có.
Nên vay bao nhiêu là vừa?
Vay đúng số cần cộng một khoản dự phòng hợp lý, với khoản trả hằng tháng chỉ chiếm một phần dòng tiền tự do, không vay tối đa hạn mức được duyệt.