Có một cách nghĩ đơn giản mà hữu ích: tài sản là thứ đưa tiền vào túi bạn, tiêu sản là thứ lấy tiền ra khỏi túi bạn. Theo cách nhìn này, nhiều thứ ta vẫn gọi là tài sản thật ra đang hút tiền mỗi tháng. Mục đích không phải để sống khắc khổ, mà để biết rõ mình đang mua gì và đang đánh đổi gì.
Người kinh doanh hiểu điều này trong doanh nghiệp, nhưng nhiều khi quên áp dụng cho chính gia đình mình.
Nhìn theo dòng tiền, không theo giá mua
Khi mua một chiếc xe, ta thường nghĩ về giá mua. Nhưng chi phí thật của chiếc xe là giá mua cộng xăng, bảo dưỡng, bảo hiểm, gửi xe, sửa chữa, trừ đi giá bán lại sau vài năm. Tính hết, mỗi tháng chiếc xe lấy đi một khoản đáng kể.
Nếu chiếc xe dùng để chở hàng, đi gặp khách, tạo ra thu nhập lớn hơn chi phí của nó, nó là tài sản. Nếu chủ yếu để đi lại cá nhân hay thể hiện, nó là tiêu sản — không có gì sai, nhưng cần gọi đúng tên.
Ngôi nhà mình ở cũng vậy. Nó cho chỗ ở, sự an toàn, và có thể tăng giá theo thời gian. Nhưng mỗi tháng nó lấy đi tiền lãi vay, sửa chữa, thuế phí. Gọi nó là tài sản theo nghĩa dòng tiền thì chưa chính xác.
Một máy móc trong xưởng tạo ra sản phẩm bán được là tài sản. Một máy móc mua về để đó vì nghĩ sẽ cần là tiêu sản, vì nó chiếm vốn, mất giá theo thời gian mà không tạo ra gì.
Nhìn theo dòng tiền giúp bạn đặt câu hỏi đúng trước mỗi khoản mua lớn: thứ này sẽ đưa tiền vào hay lấy tiền ra, và mình chấp nhận đánh đổi đó không.
Chi phí sở hữu hay bị quên
Bảo dưỡng định kỳ. Xe, máy móc, nhà cửa đều cần.
Sửa chữa bất ngờ. Càng cũ càng nhiều.
Bảo hiểm. Khoản cố định hằng năm.
Thuế, phí sở hữu. Phí trước bạ, phí đăng kiểm, thuế đất.
Lãi vay nếu mua bằng vay. Thường là khoản lớn nhất.
Mất giá theo thời gian. Xe, đồ điện tử mất giá nhanh.
Chỗ cất giữ. Gửi xe, kho, không gian trong nhà.
Năng lượng vận hành. Xăng, điện cho thiết bị.
Thời gian chăm sóc. Cũng là chi phí, dù không trả bằng tiền.
Chi phí cơ hội. Số tiền đó nếu để vào việc khác có thể sinh lời.
Phụ kiện đi kèm. Mua món chính kéo theo nhiều món phụ.
Chi phí khi bán lại. Phí môi giới, thời gian bán, giảm giá.
Áp dụng cho doanh nghiệp
Trong doanh nghiệp, mọi khoản mua lớn nên trả lời được câu hỏi: nó tạo ra thêm bao nhiêu tiền, hoặc tiết kiệm được bao nhiêu chi phí, trong bao lâu thì thu hồi vốn.
Một chiếc xe giao hàng thay cho thuê ngoài có thể thu hồi vốn nhờ tiết kiệm phí giao. Một bộ nội thất sang trọng cho văn phòng không ai đến gặp thì không.
Hàng tồn kho quá nhiều là tiêu sản trá hình. Trên sổ sách nó là tài sản, nhưng nó chiếm vốn, mất giá, tốn chỗ, có thể hỏng. Hàng nằm kho lâu là tiền đang chết.
Thiết bị mua dư công suất cũng vậy. Mua máy lớn vì nghĩ sau này sẽ cần, trong khi hiện tại chỉ dùng một phần, là đặt vốn vào chỗ chưa sinh lời.
Thuê thay vì mua đôi khi hợp lý hơn: thuê mặt bằng thay vì mua, thuê thiết bị khi chưa chắc nhu cầu. Giữ vốn cho những thứ trực tiếp tạo ra tiền.
Áp dụng cho gia đình
Gia đình người kinh doanh hay có thói quen mua sắm theo những tháng làm ăn tốt. Mỗi món nhìn riêng có vẻ hợp lý, nhưng cộng lại thành một khoản lớn tiền đi ra mỗi tháng.
Hãy liệt kê những thứ gia đình đang sở hữu và chi phí hằng tháng để duy trì chúng. Nhiều người bất ngờ khi thấy con số tổng.
Không phải cắt hết. Có những thứ đáng giá vì nó mang lại sự thoải mái, an toàn, thời gian cho gia đình. Vấn đề là chọn có ý thức, không phải chi theo thói quen hay để người khác nhìn thấy.
Ưu tiên những thứ tạo ra giá trị lâu dài: giáo dục cho con, sức khoẻ cả nhà, kỹ năng cho bản thân. Những thứ này không ghi trên sổ sách nhưng là tài sản thật.
Cẩn thận với mua trả góp cho tiêu dùng. Trả góp làm món đồ trông rẻ hơn, nhưng thật ra bạn trả nhiều hơn và cam kết dòng tiền ra trong nhiều tháng.
Xây dần những thứ đưa tiền vào
Mục tiêu dài hạn là để danh sách những thứ đưa tiền vào lớn dần, và những thứ lấy tiền ra được kiểm soát. Không cần làm ngay, cần làm đều.
Với người kinh doanh, thứ đưa tiền vào đầu tiên thường là chính doanh nghiệp của mình. Một doanh nghiệp có lời đều, không phụ thuộc hoàn toàn vào bạn, là tài sản lớn nhất.
Kỹ năng và uy tín cũng đưa tiền vào: nó cho bạn khả năng kiếm tiền ở nhiều nơi, bắt đầu lại nếu cần.
Khi đã có phần dư ổn định, cân nhắc những tài sản tạo dòng tiền mà bạn hiểu rõ, trong lĩnh vực quen thuộc. Tìm hiểu kỹ, bắt đầu nhỏ, và tránh những thứ mình không hiểu dù người khác nói hấp dẫn đến đâu.
Đừng nhầm giá trị trên giấy với tiền thật. Một món tăng giá trên giấy nhưng không tạo dòng tiền, không bán được khi cần, chưa phải là tiền trong túi.
Câu hỏi trước một khoản mua lớn
Thứ này đưa tiền vào hay lấy tiền ra? Gọi đúng tên trước khi quyết định.
Tổng chi phí sở hữu trong vài năm là bao nhiêu? Không chỉ giá mua.
Có cần ngay bây giờ không? Hoãn vài tháng có ảnh hưởng gì không.
Có thể thuê thay vì mua không? Đặc biệt khi chưa chắc nhu cầu.
Có phải vay để mua không? Vay cho tiêu sản là đắt nhất.
Mua vì cần hay vì muốn được nhìn thấy? Trả lời thật với chính mình.
Số tiền này dùng vào việc khác được gì? Chi phí cơ hội.
Có ảnh hưởng quỹ dự phòng không? Không mua bằng tiền dự phòng.
Giá bán lại sau vài năm là bao nhiêu? Mất giá nhanh hay chậm.
Gia đình có đồng ý không? Quyết định lớn nên bàn chung.
Có phương án rẻ hơn mà đủ dùng không? Không cần loại tốt nhất.
Nếu doanh nghiệp gặp năm xấu, khoản này có thành gánh nặng không? Nghĩ tới kịch bản xấu.
Sai lầm phổ biến về tài sản
Gọi mọi thứ đắt tiền là tài sản. Giá cao không có nghĩa là đưa tiền vào.
Mua theo tháng làm ăn tốt. Chi phí duy trì kéo dài cả những tháng xấu.
Trả góp nhiều món cùng lúc. Dòng tiền ra cố định phình to.
Tồn kho nhiều vì được giá sỉ. Tiền chết trong kho.
Mua máy dư công suất. Vốn nằm im.
Rút vốn doanh nghiệp mua đồ cá nhân. Doanh nghiệp thiếu tiền đúng lúc cần.
Tin giá trên giấy. Chưa bán được thì chưa phải tiền.
Đầu tư vào thứ mình không hiểu. Theo lời người khác.
Không tính chi phí cơ hội. Tiền để đó cũng có giá.
So sánh với hàng xóm. Mua để không thua kém.
Bỏ qua chi phí bảo dưỡng. Món đồ hỏng sớm hơn, tốn hơn.
Không xem lại định kỳ. Thứ không còn dùng vẫn tốn tiền giữ.
Câu hỏi thường gặp
Tài sản và tiêu sản khác nhau thế nào?
Theo cách nhìn dòng tiền, tài sản là thứ đưa tiền vào túi bạn, tiêu sản là thứ lấy tiền ra. Cùng một món có thể là tài sản hoặc tiêu sản tuỳ cách dùng.
Nhà để ở có phải tài sản không?
Nó mang lại chỗ ở và có thể tăng giá, nhưng mỗi tháng lấy đi lãi vay, sửa chữa, thuế phí. Theo nghĩa dòng tiền thì chưa phải là thứ đưa tiền vào.
Chi phí sở hữu gồm những gì?
Giá mua, bảo dưỡng, sửa chữa, bảo hiểm, thuế phí, lãi vay, mất giá theo thời gian, chỗ cất giữ, năng lượng vận hành và chi phí cơ hội.
Doanh nghiệp nên áp dụng cách nghĩ này thế nào?
Mỗi khoản mua lớn cần trả lời nó tạo ra hoặc tiết kiệm bao nhiêu và bao lâu thu hồi vốn, tránh tồn kho dư và thiết bị dư công suất.
Có phải nên cắt hết tiêu sản?
Không. Có những thứ đáng giá vì sự thoải mái, an toàn, thời gian cho gia đình. Vấn đề là chọn có ý thức thay vì chi theo thói quen.