Có nên nghỉ việc để khởi nghiệp không? Câu trả lời ngắn: chỉ nên nghỉ khi việc kinh doanh phụ đã có khách trả tiền đều đặn, bạn có quỹ sống đủ cho ít nhất sáu tháng, tốt hơn là một năm, và người trong nhà đã hiểu rõ chuyện gì có thể xảy ra. Nghỉ vì chán sếp, chán công ty thì đó là đổi việc, không phải khởi nghiệp.
Mình không khuyên ai giữ mãi một công việc mình không thích. Nhưng mình đã thấy quá nhiều người nghỉ việc trong một buổi tối hăng hái, rồi sau bốn tháng phải đi xin việc lại, lần này với một khoản nợ và lòng tự tin sứt mẻ.
Đi làm và khởi nghiệp khác nhau ở chỗ nào
Khi đi làm, mỗi tháng tiền về tài khoản dù tháng đó công ty làm ăn tốt hay xấu. Khi làm chủ, thứ tự đảo ngược: khách trả tiền trước, rồi trả nhà cung cấp, trả lương người làm, trả tiền thuê, cuối cùng mới tới phần của bạn, nếu còn. Nhiều chủ cửa hàng nhỏ có những tháng đầu không nhận được đồng nào.
Cái khó thứ hai là không có ai giao việc. Đi làm có người đặt mục tiêu, có hạn chót, có đồng nghiệp đỡ. Làm chủ, bạn phải tự quyết từ việc lớn tới việc nhỏ, và tự chịu kết quả. Có người phát hiện ra mình làm rất giỏi khi có khung, nhưng chật vật khi phải tự dựng khung từ con số không.
Cái được thì cũng rõ: bạn quyết định cách làm, giữ phần giá trị mình tạo ra, và xây một thứ có thể lớn hơn sức một người. Nhưng phần được đó đến chậm, thường sau nhiều năm. Nếu bạn cần thu nhập ổn định trong một hai năm tới vì con nhỏ, vì nhà đang trả góp, hãy tính kỹ hơn người chỉ lo cho bản thân.
Hiểu sự khác biệt này không phải để nản, mà để chuẩn bị. Người chuẩn bị kỹ không phải người can đảm hơn, mà là người đã làm cho cú nhảy bớt nguy hiểm trước khi nhảy.
Dấu hiệu việc phụ đã đủ sức để nghỉ việc chính
Khách trả tiền đều trong nhiều tháng liền. Không phải một tháng bùng nổ, mà ít nhất ba đến sáu tháng có doanh thu ổn định.
Lợi nhuận việc phụ đã chạm một nửa lương. Khi làm toàn thời gian, phần này thường tăng; nếu đang ở mức rất nhỏ thì khoảng cách quá xa.
Nhu cầu vượt thời gian bạn có. Bạn đang phải từ chối khách vì làm ngoài giờ không kịp.
Có kênh ra khách không phụ thuộc may mắn. Khách đến đều từ một nguồn mà bạn hiểu và lặp lại được.
Bạn đã làm đủ mọi khâu ít nhất một lần. Từ nhập hàng, bán, giao, xử lý đổi trả tới thu tiền.
Biết rõ chi phí cố định khi làm toàn thời gian. Thuê chỗ, phần mềm, người phụ, bảo hiểm tự đóng — đã cộng hết.
Có kế hoạch cho ba tháng đầu sau khi nghỉ. Mỗi tuần làm gì để tăng doanh thu, không phải nghỉ rồi mới nghĩ.
Khách cũ giới thiệu khách mới. Đây là tín hiệu sản phẩm thật sự có giá trị.
Bạn vẫn thấy hứng thú sau những tháng mệt mỏi. Làm hai việc một lúc là bài thử sức bền tốt nhất.
Có người cố vấn từng làm nghề. Một người đi trước để hỏi khi bí giúp tiết kiệm rất nhiều sai lầm.
Đã có phương án nếu doanh thu giảm. Cắt chi phí nào trước, nhận việc tự do gì để bù.
Kỹ năng đi làm của bạn vẫn có giá trên thị trường. Nếu không thành, quay lại đi làm là đường lui thật, không phải hy vọng.
Chuẩn bị tài chính trước ngày nộp đơn
Tính chi phí sống tối thiểu của gia đình. Ăn uống, nhà, học phí con, bảo hiểm, trả nợ — con số thật mỗi tháng, không phải con số mong muốn.
Lập quỹ sống riêng. Ít nhất sáu tháng chi phí tối thiểu, để riêng một tài khoản, không động vào cho kinh doanh.
Lập quỹ kinh doanh riêng. Tiền dùng cho cửa hàng, cho hàng hoá, tách hẳn khỏi quỹ sống.
Trả bớt nợ tiêu dùng. Nợ thẻ tín dụng, nợ mua trả góp đồ dùng là gánh nặng hàng tháng khi thu nhập không đều.
Kiểm tra bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội. Nghỉ việc là mất phần công ty đóng; tìm hiểu cách tự đóng để không bị gián đoạn.
Đừng vay để sống trong thời gian khởi nghiệp. Vay để sống là cộng dồn áp lực đúng lúc bạn cần đầu óc tỉnh táo nhất.
Giảm chi tiêu trước khi nghỉ vài tháng. Tập sống bằng mức chi thấp khi vẫn còn lương, để biết mình chịu được không.
Ước thời gian hoà vốn thận trọng. Lấy dự tính lạc quan nhân đôi thời gian là vừa.
Chuẩn bị tiền cho rủi ro bất ngờ. Người nhà ốm, xe hỏng, hàng lỗi — những thứ không chờ bạn ổn định.
Không dùng tiền của cha mẹ già. Tiền dưỡng già của người khác không nên là vốn khởi nghiệp.
Ghi rõ mốc dừng. Nếu sau một khoảng thời gian, quỹ còn dưới một mức nào đó mà doanh thu chưa đạt, quay lại đi làm.
Nhờ người tỉnh táo xem lại con số. Người ngoài thường thấy chỗ bạn đang tự lừa mình.
Nói chuyện với gia đình trước khi quyết
Khởi nghiệp không phải chuyện một người. Thu nhập của bạn thay đổi thì cả nhà thay đổi theo: bữa ăn, kỳ nghỉ, lịch đưa đón con. Người bạn đời cần biết rõ con số, biết mốc dừng, và có quyền nói lo lắng của mình mà không bị coi là cản trở.
Một cách nói chuyện mình thấy hiệu quả là trình bày như một dự án có điều kiện: mình sẽ thử trong mười hai tháng, quỹ sống là bao nhiêu, nếu đến tháng thứ tám mà doanh thu chưa tới mức này thì mình đi làm lại. Gia đình dễ đồng ý với một kế hoạch có mép rìa rõ ràng hơn là một giấc mơ không có giới hạn.
Cũng nên hỏi người nhà có thể giúp gì và không thể giúp gì. Có nhà sẵn sàng phụ bán hàng cuối tuần, có nhà chỉ cần bạn không động vào tiền chung. Biết trước giúp tránh những va chạm không đáng có giữa lúc căng thẳng.
Và hãy hẹn những lần nhìn lại định kỳ cùng nhau. Mỗi tháng ngồi xem doanh thu, xem quỹ, nói thật về cảm giác của cả hai. Khởi nghiệp làm nhiều gia đình rạn nứt không phải vì thua lỗ, mà vì một người giấu khó khăn cho tới khi không giấu được nữa.
Nếu không thành, rút lui thế nào cho tử tế
Giữ quan hệ tốt với công ty cũ. Nghỉ việc đúng thủ tục, bàn giao tử tế; cánh cửa quay lại thường nằm ở đây.
Duy trì kỹ năng chuyên môn. Vẫn đọc, vẫn học, vẫn nhận vài việc tự do để không bị tụt lại.
Tôn trọng mốc dừng đã hẹn. Kéo dài thêm vì tiếc thường làm mất nốt phần quỹ còn lại.
Đóng sổ sách rõ ràng. Trả nợ nhà cung cấp, thanh toán người làm, không để lại món nợ uy tín.
Bán lại tài sản có giá trị. Thiết bị, hàng tồn, danh sách khách hàng có thể chuyển cho người làm tiếp.
Ghi lại bài học. Sai ở giả định nào, khâu nào; đó là tài sản cho lần sau.
Không tự trách đến mức kiệt sức. Phần lớn người làm chủ thành công từng có ít nhất một lần dừng lại.
Nói thật với khách hàng thân thiết. Giới thiệu họ sang nơi phục vụ tốt; người tử tế lúc dừng sẽ được nhớ.
Xem việc đi làm lại là một bước. Đi làm lại để tích luỹ thêm vốn và kỹ năng cho lần sau không có gì xấu hổ.
Chăm sóc sức khoẻ. Những tháng căng thẳng để lại dấu; nghỉ ngơi trước khi lao vào việc mới.
Giữ mạng lưới đã xây. Nhà cung cấp, khách, bạn cùng nghề vẫn là mối quan hệ cho tương lai.
Đừng vội thử lại ngay bằng tiền vay. Lần thử sau nên bắt đầu từ vị thế vững hơn lần trước.
Câu hỏi thường gặp
Nên có bao nhiêu tiền tiết kiệm trước khi nghỉ việc khởi nghiệp?
Tối thiểu là chi phí sống của gia đình trong sáu tháng, tốt hơn là mười hai tháng, để riêng hẳn với vốn kinh doanh. Con số cụ thể tuỳ mức chi tiêu thật của từng nhà.
Có nên vừa đi làm vừa kinh doanh không?
Nên, trong giai đoạn đầu. Làm song song giúp kiểm chứng khách hàng mà không mất thu nhập, miễn là không vi phạm hợp đồng lao động hay cam kết với công ty.
Tuổi nào là hợp lý để nghỉ việc ra làm riêng?
Không có tuổi đúng chung. Điều quan trọng hơn là gánh nặng tài chính hiện tại, quỹ dự phòng và việc phụ đã có khách thật hay chưa.
Làm sao thuyết phục gia đình ủng hộ khởi nghiệp?
Trình bày như một dự án có thời hạn, có quỹ sống riêng và mốc dừng cụ thể, rồi hẹn nhìn lại kết quả cùng nhau mỗi tháng.
Khởi nghiệp thất bại có quay lại đi làm được không?
Được, và nhiều người làm vậy. Giữ quan hệ tốt khi nghỉ việc, duy trì kỹ năng chuyên môn và kể thật về bài học sẽ giúp nhà tuyển dụng nhìn trải nghiệm đó như một điểm cộng.