Khởi nghiệp một mình hay rủ người làm chung? Rủ người làm chung chỉ đáng khi người đó bù đúng chỗ bạn thiếu, cùng mức cam kết với bạn, và hai bên đã viết ra giấy về vốn, công sức, quyền quyết định và cách chia tay nếu không hợp. Thiếu những điều đó, làm một mình thường an toàn hơn, dù chậm hơn.
Mình đã thấy nhiều doanh nghiệp nhỏ sống sót qua khủng hoảng khách hàng, qua thua lỗ, nhưng chết vì hai người sáng lập không còn nói chuyện được với nhau. Chọn người làm chung quan trọng ngang chọn ngành.
Lợi và hại của việc có người làm chung
Có người làm chung, bạn có thêm một bộ óc, thêm một đôi tay, thêm một người chia áp lực những đêm khó ngủ. Một người giỏi bán, một người giỏi làm sản phẩm là cặp kinh điển, vì mỗi người lo trọn một nửa của doanh nghiệp.
Cái hại là mọi quyết định giờ cần hai người đồng ý. Khi mọi thứ thuận lợi thì không sao, nhưng lúc khó, khi phải chọn giữa cắt người hay vay thêm, giữa giữ giá hay giảm giá, hai cách nghĩ khác nhau có thể làm doanh nghiệp đứng yên đúng lúc cần chạy.
Còn một cái hại âm thầm hơn: sự mất cân bằng công sức. Năm đầu cả hai cùng hăng hái. Năm thứ ba, một người vẫn làm mười hai tiếng mỗi ngày, người kia đã có việc khác bên ngoài nhưng vẫn giữ nửa phần. Không có thoả thuận từ trước thì sự bất công này rất khó gỡ.
Làm một mình thì bạn quyết nhanh, nhưng phải tự gánh mọi thứ và dễ có điểm mù. Nhiều người làm một mình nhưng có một nhóm cố vấn, một người thân hiểu chuyện để hỏi ý, như vậy cũng giảm bớt cô đơn mà không phải chia quyền.
Dấu hiệu nên có người làm chung
Bạn thiếu một kỹ năng cốt lõi. Ví dụ bạn làm sản phẩm giỏi mà hoàn toàn không biết bán.
Việc quá lớn cho một người. Mô hình cần hai mảng chạy song song ngay từ đầu.
Người kia mang thứ không mua được. Quan hệ ngành, uy tín, khách hàng sẵn có.
Hai người đã từng làm chung. Đã cùng qua một dự án khó và vẫn quý nhau.
Cùng mức chấp nhận rủi ro. Một người dám vay, một người sợ nợ sẽ va nhau liên tục.
Cùng tầm nhìn về quy mô. Một người muốn cửa hàng gia đình, một người muốn chuỗi mười cửa hàng là hai con đường khác nhau.
Cùng cam kết thời gian. Cả hai làm toàn thời gian, hoặc nói rõ ai bán thời gian.
Giá trị sống tương đồng. Cách đối xử với khách, với người làm, với tiền.
Bạn tôn trọng chuyên môn của người kia. Không thì sẽ can thiệp vào phần việc của nhau.
Hai người nói được chuyện khó. Thử bàn về tình huống thua lỗ, ai rút, chia sao; nếu không nói được bây giờ thì sau càng khó.
Đã thử làm chung một dự án nhỏ. Vài tháng thử trước khi góp vốn lớn.
Gia đình hai bên không phản đối. Áp lực từ gia đình có thể kéo một người ra giữa chừng.
Những điều phải viết ra giấy
Ai góp bao nhiêu tiền. Ghi rõ số tiền, thời điểm góp, và nếu góp thiếu thì xử lý sao.
Ai góp công gì. Công việc, thời gian mỗi tuần, vai trò cụ thể.
Tỷ lệ sở hữu. Tính cả tiền lẫn công; đừng chia đôi mặc định chỉ vì ngại.
Phần sở hữu được nhận dần. Người góp công nhận đủ phần sau vài năm làm, rời sớm thì nhận ít hơn.
Quyền quyết định. Việc nào một người được quyết, việc nào cần cả hai, khi bất đồng thì ai có tiếng nói cuối.
Lương và rút tiền. Ai được nhận lương bao nhiêu, rút lợi nhuận khi nào.
Khi một người muốn rời. Giá mua lại phần của họ tính thế nào, trả trong bao lâu.
Khi một người không làm đúng cam kết. Cách nhắc, cách điều chỉnh tỷ lệ.
Bảo mật và không cạnh tranh. Rời đi thì có được mở cửa hàng cùng ngành ngay bên cạnh không.
Tài sản trí tuệ. Tên thương hiệu, công thức, danh sách khách thuộc về doanh nghiệp.
Ghi nhận bằng hình thức pháp lý phù hợp. Hợp đồng hợp tác hoặc điều lệ công ty; nên nhờ luật sư xem lại.
Lịch xem lại thoả thuận. Mỗi năm ngồi lại một lần khi doanh nghiệp thay đổi.
Chia phần thế nào cho công bằng
Sai lầm phổ biến nhất là chia đôi cho nhanh vì ngại nói chuyện tiền với bạn. Chia đôi không xấu nếu hai người thật sự góp ngang nhau về tiền, công và rủi ro. Nhưng nếu một người bỏ toàn bộ vốn, người kia góp công bán thời gian, chia đôi là gieo mầm bất mãn.
Một cách nghĩ hữu ích là tách hai thứ: phần thưởng cho vốn và phần thưởng cho công. Vốn có thể được trả lại như một khoản vay có lãi hoặc đổi thành tỷ lệ sở hữu. Công thì được trả bằng lương khi có tiền và bằng phần sở hữu nhận dần theo thời gian gắn bó.
Cơ chế nhận dần rất quan trọng. Nếu một người nhận ngay một nửa công ty rồi rời đi sau sáu tháng, người ở lại sẽ làm việc cho người đã đi suốt nhiều năm. Ràng buộc phần sở hữu theo số năm làm việc bảo vệ cả hai người, kể cả người có ý định ở lại lâu.
Cuối cùng, đừng ngại để một người có tiếng nói cuối cùng ở những việc cụ thể. Doanh nghiệp cần quyết định nhanh. Một người lo sản phẩm thì quyết về sản phẩm, một người lo bán thì quyết về giá bán trong khung đã thống nhất. Hai người cùng quyết mọi thứ thường là không ai quyết được gì.
Giữ quan hệ làm chung bền qua năm tháng
Họp định kỳ chỉ để nói về hai người. Mỗi tháng một buổi không bàn doanh số, chỉ bàn cách làm việc với nhau, điều gì đang khó chịu.
Tách vai rõ ràng. Mỗi người một mảng chịu trách nhiệm chính, tránh dẫm chân nhau.
Nói thẳng sớm. Một điều bực nhỏ nói ngay thì nhẹ; để dồn sáu tháng thành chuyện lớn.
Không bàn chuyện nội bộ trước nhân viên. Bất đồng giữa hai người chủ để trong phòng họp, ra ngoài thì thống nhất một tiếng nói.
Minh bạch sổ sách với nhau. Cả hai đều xem được tiền vào tiền ra bất cứ lúc nào.
Ghi lại quyết định quan trọng. Vài dòng ghi chú sau mỗi lần chốt việc lớn giúp tránh cãi nhau về trí nhớ.
Tôn trọng đời sống riêng của nhau. Người có con nhỏ, người chăm cha mẹ ốm — hiểu và điều chỉnh khối lượng việc.
Đánh giá công sức theo kết quả. Không đếm giờ có mặt mà nhìn việc đã xong.
Có người hoà giải bên ngoài. Một cố vấn cả hai cùng tin để nhờ khi bế tắc.
Cùng học thêm. Hai người cùng lớn lên thì khoảng cách không nới rộng.
Chia tay sớm khi đã rõ không hợp. Kéo dài một mối hợp tác hỏng làm tổn thương cả doanh nghiệp lẫn hai con người.
Ghi nhận công của nhau. Một lời cảm ơn đúng lúc giữ lửa lâu hơn nhiều cuộc họp chiến lược.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chia đôi cổ phần với người cùng khởi nghiệp?
Chỉ nên chia đôi khi hai người góp ngang nhau về vốn, công sức và rủi ro. Nếu đóng góp khác nhau, hãy tính tỷ lệ dựa trên cả tiền lẫn công và cho phần góp công nhận dần theo thời gian.
Khởi nghiệp với bạn thân có nên không?
Có thể, nếu hai người đã từng làm việc chung, nói được chuyện tiền và viết rõ thoả thuận. Tình bạn không thay được giấy tờ; giấy tờ rõ ràng lại giúp giữ tình bạn.
Thoả thuận giữa những người sáng lập cần những gì?
Phần góp vốn, góp công, tỷ lệ sở hữu, quyền quyết định, lương, cách rút lợi nhuận, cách mua lại phần khi một người rời đi và cam kết không cạnh tranh.
Làm một mình có bất lợi gì?
Phải tự gánh mọi việc, dễ quá tải và thiếu người phản biện. Có thể bù bằng cố vấn, người làm thuê giỏi hoặc hợp tác theo từng dự án.
Khi hai người sáng lập bất đồng thì làm sao?
Dựa vào thoả thuận về quyền quyết định đã viết từ trước. Nếu bất đồng kéo dài, cơ chế mua lại phần sở hữu giúp một người tiếp tục mà không làm doanh nghiệp tê liệt.